به گزارش ایکنا، در سلسله نشست هایی که به مناسبت ایام شهادت حضرت زهرا(س) از سوی مؤسسه مرام برگزار شد، حجت الاسلام والمسلمین محمد مسجدجامعی در مجموعه گفتگوهایی با عنوان «تا راه گم نشود» به بازخوانی زمینه ها و ریشه های تاریخی شهادت حضرت زهرا(س) پرداختند. آنچه در ادامه می خوانید بخش دوم این گفت و گو است.
پیامبر اکرم(ص) در روزها و هفته های پایانی عمر شریف خود شرایط دشواری داشتند.
به گزارش ایکنا، در سلسله نشست هایی که به مناسبت ایام شهادت حضرت زهرا(س) از سوی مؤسسه مرام برگزار شد،حجت الاسلام والمسلمین محمد مسجدجامعی در مجموعه گفتگوهایی با عنوان «تا راه گم نشود» به بازخوانی زمینه ها و ریشه های تاریخی شهادت حضرت زهرا(س) پرداختند. آنچه در ادامه می خوانید بخش دوم این گفت و گو است.
پیامبر اکرم(ص) در روزها و هفته های پایانی عمر شریف خود شرایط دشواری داشتند. برای نمونه، بنا بر نقل های تاریخی، ایشان حدود دو هفته پیش از رحلت به بقیع رفتند و در آنجا سخنانی درباره فتنه های پیش رو بیان کردند. بنابراین، برخلاف تصوری که گاه وجود دارد، شرایط مدینه در اواخر عمر پیامبر چندان ساده و آرام نبود. پس از رحلت پیامبر، دو جریان هم زمان شکل گرفت. از یک سو، بنی هاشم، از جمله امیرالمؤمنین(ع)، عباس و فضل، به همراه برخی دیگر از مسلمانان مشغول تجهیز و تدفین پیکر پیامبر(ص) بودند؛ کاری که طبیعتاً نیازمند زمان و اهتمام ویژه بود. از سوی دیگر، جریانی برای تعیین رهبری جامعه پس از پیامبر شکل گرفت که نمی توان آن را حرکتی کاملاً خودجوش و بدون پیشینه دانست.
بخش نخست این گفت و گو را اینجا بخوانید: حضرت زهرا(س) و تحولات سرنوشت ساز پس از رحلت پیامبر(ص)
با این توضیحات، نخستین حرکت برای تعیین رهبری پس از پیامبر(ص) از کجا آغاز شد و چه عواملی در شکل گیری آن نقش داشت؟ ابتکار اولیه این حرکت به گروهی از خزرج، یعنی بخشی از انصار، مربوط می شد. آنان در سقیفه گرد هم آمدند. سقیفه به معنای مکانی مسقف است و اگر بخواهیم آن را با یک فضای امروزی مقایسه کنیم، می توان آن را به برخی فضاهای سرپوشیده یا گذرگاه های مسقف محله ها تشبیه کرد. هدف این جمع آن بود که روشن کنند پس از پیامبر(ص)، رهبری مسلمانان و به ویژه انصار بر عهده چه کسی باشد. انصار اهل مدینه بودند و خود را صاحبان اصلی شهر می دانستند؛ شهری که پیش از اسلام یثرب نام داشت. از سوی دیگر، حتی پیش از فتح مکه نیز حوادثی رخ داده بود که باعث شده بود انصار نسبت به مهاجران نوعی سوءظن پیدا کنند. این وضعیت پس از فتح مکه و افزایش تعداد کسانی که از مکه به مدینه مهاجرت کرده بودند، شدت بیشتری یافت. طبیعی بود که انصار نگران شوند و احساس کنند ممکن است به تدریج قدرت و جایگاه سیاسی خود را از دست بدهند. آنان بومیان منطقه بودند و مهاجران نیز به تعداد بیشتری وارد مدینه می شدند؛ بنابراین، این نگرانی و سوءظن در میان آنان شکل گرفته بود.
در چنین شرایطی، گروهی از انصار به سقیفه رفتند تا در درجه نخست درباره رهبری خود و سپس درباره رهبری مسلمانان تصمیم بگیرند. اتفاقاً سعد بن عباده، که از بزرگان خزرج بود، در آن زمان بیمار بود و در همان جمع حضور داشت و سخنانی مطرح می شد. در ادامه، تعدادی از مهاجران نیز به آن جمع پیوستند و بحث درباره اینکه چه کسی باید جانشین پیامبر باشد، شکل جدی تری پیدا کرد. مسئله این بود که آیا رهبری باید از میان مهاجران انتخاب شود یا انصار، یا اینکه باید راه دیگری در نظر گرفته شود. این ماجرا بسیار مفصل است. با اینکه در مدت نسبتاً کوتاهی اتفاق افتاد، نکات و جزئیات فراوانی دارد. دلیل این پیچیدگی نیز حضور گروه ها و مجموعه های مختلف از مهاجران، انصار و قبایل گوناگون بود که هرکدام خط مشی و راهبرد خاص خود را دنبال می کردند. در آن بازه زمانی کوتاه، استدلال های مختلفی مطرح شد و بحث های متعددی میان طرفین درگرفت. در نهایت، انصار در برابر مهاجران مقاومت کردند و گفتند: ما برای خود امیری داریم و شما نیز برای خود امیری داشته باشید.
در پاسخ به این پیشنهاد، این استدلال مطرح شد که نمی توان دو امیر و دو رهبر برای یک جامعه داشت. در تعبیر عربی نیز گفته می شود دو شمشیر در یک غلاف نمی گنجند؛ یعنی یک جامعه نمی تواند هم زمان دو رهبر داشته باشد. پس از آن، استدلال دیگری مطرح شد که مضمون آن این بود که عرب جز ریاست قریش را نخواهد پذیرفت. با توجه به این دو استدلال و همچنین رقابت هایی که میان گروه های مختلف وجود داشت، از جمله رقابت میان اوس و خزرج و نیز رقابت هایی که میان برخی افراد و خویشاوندان وجود داشت، در نهایت و پس از کشمکش های فراوان، بیعت با خلیفه نخست انجام شد و او به عنوان خلیفه معرفی شد.
آیا شکل گیری این بیعت به همین نشست و توافق میان گروه های حاضر محدود بود یا اتفاقات دیگری نیز در تثبیت آن نقش داشت؟ در کنار آنچه در سقیفه اتفاق افتاد، جریان دیگری نیز رخ داد که به تثبیت این بیعت کمک کرد. این جریان به قبیله بنی اسلم مربوط می شود. بنی اسلم قبیله ای بودند که در منطقه میان مکه و مدینه و در نزدیکی مدینه سکونت داشتند. افراد این قبیله در همان روزها برای خرید خواربار به مدینه آمده بودند. در آن زمان هنوز امنیت به طور کامل برقرار نشده بود و به همین دلیل، نمایندگان این قبیله برای اینکه با مشکلی مواجه نشوند، به صورت گروهی و تعداد زیاد به شهر آمده بودند.
این موضوع از این جهت اهمیت داشت که حضور جمعی آنان می توانست در تحولات آن روز تأثیرگذار باشد. عمر از افراد بنی اسلم خواست که برای گرفتن بیعت با ابوبکر اقدام کنند. در نقل های تاریخی درباره چگونگی ترغیب آنان روایت های مختلفی وجود دارد؛ از جمله اینکه به آنان وعده داده شد خواربار رایگان یا با قیمت ارزان تر در اختیارشان قرار گیرد. آنچه در گزارش های تاریخی آمده، این است که افراد بنی اسلم در کوچه ها حرکت می کردند و مردم را برای بیعت می آوردند. بسیاری از این افراد اساساً از جزئیات ماجرا و موضوعی که در حال وقوع بود، اطلاع چندانی نداشتند. آنان با سادگی و بدون آگاهی کامل از ابعاد سیاسی مسئله، افراد را می آوردند و دستشان را در دست ابوبکر قرار می دادند تا بیعت انجام شود. پس از این اتفاق، عمر جمله ای دارد که بسیار قابل توجه است. او می گوید تا زمانی که بنی اسلم این کار را انجام ندادند، باور نداشتم که طرح ما موفق شود و این خلافت به نتیجه برسد. بنابراین، حضور و اقدام بنی اسلم در تثبیت بیعت با خلیفه نخست نقش مؤثری داشت.
با توجه به اینکه بنی هاشم و امیرالمؤمنین(ع) در آن زمان مشغول تجهیز و تدفین پیامبر(ص) بودند، مسئله گرفتن بیعت از ایشان چگونه مطرح شد؟ بنی هاشم و برخی دیگر از مسلمانان مشغول تدفین پیامبر(ص) بودند و دقیقاً از همین نقطه است که مسئله وارد مرحله دیگری می شود. جریانی که همراه ابوبکر شکل گرفته بود، در پی گرفتن بیعت از علی بن ابی طالب(ع) و به طور کلی بنی هاشم بود. این در حالی بود که امیرالمؤمنین(ع) بر اساس سفارش های پیامبر و جایگاهی که برای ایشان مطرح شده بود، طبیعتاً این روند را نمی پذیرفتند. از همین جا بود که مسائل و حوادث بعدی شکل گرفت. در آن زمان، بنی هاشم در خانه امیرالمؤمنین(ع) جمع شده بودند. گروهی برای گرفتن بیعت به آنجا رفتند و طبیعی بود که با مقاومت مواجه شوند.
نخستین مقاومت از جانب زبیر صورت گرفت. زبیر پسرعمه پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین(ع) بود و به شجاعت نیز شهرت داشت. او با شمشیر از خانه خارج شد و قصد مقابله با افرادی را داشت که برای گرفتن بیعت آمده بودند. در جریان این اتفاق، به افراد گفته شد شمشیر او را بگیرند و آن را به سنگ بزنند تا بشکند و دیگر نتواند از آن استفاده کند. به این ترتیب، شمشیر زبیر از کار افتاد.
در میان جامعه مشهور است که حضرت فاطمه زهرا(س) در برابر افرادی که برای گرفتن بیعت آمده بودند، پشت در خانه حضور پیدا کردند. این نکته از این جهت اهمیت دارد که یکی از پرسش ها یا شبهات مطرح شده این است که با وجود حضور مردانی در خانه و به ویژه حضور امیرالمؤمنین(ع)، چرا حضرت فاطمه زهرا(س) پشت در آمدند؟ آیا این برداشت درست است؟ بله، نکته ای که مطرح کردید قابل توجه است. البته در این بخش، مسائل دیگری هم وجود دارد که لازم است درباره آن ها صحبت شود. من به موضوع حضرت فاطمه زهرا(س) و خانه ایشان خواهم پرداخت، اما پیش از آن، نکته ای وجود دارد که شاید لازم باشد گفته و حتی بر آن تأکید شود. برای فهم بهتر شرایط آن روزگار باید به ویژگی های جامعه مدینه توجه کنیم. جامعه مدینه، به ویژه مدینه پیش از فتح مکه، جامعه ای کوچک و محدود بود. بسیاری از خاطرات و گزارش هایی که درباره شرایط مدینه مطرح می شود، مربوط به دوران پیش از فتح مکه است.
در چنین جامعه کوچکی، پیامبر(ص) شخصیتی محوری و در رأس جامعه بودند. در کنار این مسئله، باید به ساختار خانوادگی و اجتماعی آن روزگار نیز توجه کرد. پیامبر همسران متعددی داشتند و برای فهم جایگاه حضرت فاطمه(س) لازم است این موضوع را در بستر فرهنگی و اجتماعی آن زمان بررسی کنیم. در گذشته، به طور معمول در شبه جزیره عربستان، افرادی که موقعیت اجتماعی داشتند، همسران متعددی اختیار می کردند و محدودیت های امروزی نیز در این زمینه وجود نداشت. برای نمونه، بر اساس گزارش های تاریخی، خلیفه نخست هشت همسر داشت. عمر نیز هفت یا هشت همسر داشت. افرادی مانند طلحه و زبیر هم همسران متعددی داشتند. حتی درباره عبدالرحمن بن عوف نقل شده است که شانزده همسر داشته است. این موارد را از این جهت مطرح می کنم که نشان دهم تعدد همسر در آن جامعه، به ویژه در میان افرادی که از موقعیت اجتماعی برخوردار بودند، امری غیرمعمول نبود.
آیا این تعدد همسر صرفاً به دلیل موقعیت اجتماعی و جایگاه سیاسی افراد بود یا شرایط فرهنگی و اجتماعی دیگری نیز در این مسئله نقش داشت؟ موضوع فقط به موقعیت اجتماعی افراد محدود نمی شد. نکته دیگری که باید به آن توجه کرد، وضعیت ازدواج و طلاق در آن جامعه بود. ممکن است کسی بپرسد در آن زمان مگر چند زن در شبه جزیره عربستان وجود داشت که افراد می توانستند همسران متعددی داشته باشند؟ واقعیت این است که زنان مطلقه در آن جامعه معمولاً به سرعت ازدواج می کردند. یک زن ممکن بود دو، سه یا چهار بار و حتی در برخی موارد بیشتر ازدواج کند. این مسئله بخشی از عرف و فرهنگ زندگی در آن زمان بود.
از سوی دیگر، پیش از اسلام و در دوران جاهلیت، جنگ های داخلی، درگیری ها و حملات متعددی در شبه جزیره رخ می داد. طبیعتاً این جنگ ها و کشتارها پیامدهای اجتماعی فراوانی داشت و تعداد زیادی از زنان بیوه یا مطلقه می شدند. در چنین شرایطی، ازدواج مجدد زنان به سرعت اتفاق می افتاد و این مسئله به تدریج به بخشی از عرف اجتماعی تبدیل شده بود. حتی برخی زنان در سنین بالاتر نیز مجدداً ازدواج می کردند. بنابراین، وقتی درباره تعدد همسر در آن جامعه صحبت می کنیم، باید این زمینه فرهنگی و اجتماعی را نیز در نظر داشته باشیم.
اما اجازه بدهید به اصل بحث و وضعیت همسران پیامبر بازگردم. پیامبر اکرم(ص) همسران متعددی داشتند که هرکدام دلایل و زمینه های خاصی برای ازدواج با ایشان داشتند. بررسی علت این ازدواج ها خود بحث مستقلی است و در اینجا قصد ندارم وارد آن شوم. نکته مهم این است که همسران پیامبر(ص)، به جز حضرت خدیجه(س) و ماریه قبطیه، از ایشان فرزندی نداشتند. البته برخی از همسران پیامبر، مانند ام سلمه، فرزند داشتند، اما این فرزندان از همسر قبلی آنان بودند. از میان همسران پیامبر، حضرت خدیجه(س) و ماریه قبطیه صاحب فرزند شدند. فرزندان حضرت خدیجه(س) نیز در زمان مدینه، به جز حضرت فاطمه زهرا(س)، دیگر در قید حیات نبودند. ماریه قبطیه نیز صاحب فرزندی به نام ابراهیم شد که او هم از دنیا رفت.
حضرت فاطمه زهرا(س) تنها فرزند باقی مانده پیامبر(ص) بودند که در آن دوره حضور داشتند. حالا در اینجا شما با بانویی مواجه هستید که فرزندان متعددی به دنیا آورده است: امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، حضرت زینب(س)، حضرت ام کلثوم(س) و در نهایت محسن(ع) که سقط شد. این مسئله از نظر اجتماعی اهمیت دارد. در جامعه ای کوچک مانند مدینه، زنی که فرزند ندارد، طبیعتاً مسئولیت های روزمره کمتری در زمینه نگهداری و تربیت فرزند بر عهده دارد. به ویژه همسران پیامبر(ص) که به دلیل موقعیت خاص خود، نمی توانستند مانند دیگر زنان فعالیت اجتماعی یا اشتغال گسترده ای داشته باشند. اگر هم فعالیتی داشتند، معمولاً محدود و اندک بود.
در نتیجه، ممکن بود وقت آزاد بیشتری داشته باشند و در محیط خانه با یکدیگر معاشرت کنند. اما حضرت فاطمه(س) با بانویی مواجه هستیم که چند فرزند کوچک دارد و طبیعتاً بخش زیادی از وقت و توان خود را صرف نگهداری و تربیت آنان می کند. این تفاوت در شرایط زندگی می توانست زمینه ساز حساسیت هایی شود. به طور کلی، حساسیت های انسانی، به ویژه در روابط خانوادگی و در میان زنان، موضوعی طبیعی است و در برخی شرایط شدت بیشتری پیدا می کند.
آیا جایگاه ویژه فرزندان حضرت فاطمه(س) نزد پیامبر نیز در افزایش این حساسیت ها نقش داشت؟ بله، نکته دیگری که باید به آن توجه کرد، خود فرزندان حضرت فاطمه(س) هستند. امام حسن(ع) و امام حسین(ع) و دیگر فرزندان حضرت فاطمه(س) در آن زمان بسیار کوچک بودند. این کودکان در محافل عمومی و مجالس مختلف حضور دائمی نداشتند و بیشتر در محیط خانواده بودند. از سوی دیگر، پیامبر(ص) علاقه بسیار زیادی به آنان داشتند. این کودکان نیز بسیار شیرین، جذاب، زیبا و دوست داشتنی بودند و به اصطلاح به دل می نشستند. مجموع این عوامل به طور طبیعی موجب می شد که جایگاه و تشخص حضرت فاطمه زهرا(س) روزبه روز بیشتر شود و حساسیت نسبت به ایشان نیز افزایش پیدا کند. بنابراین، این مسئله را نباید صرفاً در چارچوب یک اتفاق محدود بررسی کرد؛ بلکه باید مجموعه ای از شرایط خانوادگی، اجتماعی و جایگاه خاص حضرت فاطمه(س) در جامعه مدینه را در نظر گرفت.
آیا این حساسیت تنها نسبت به حضرت فاطمه زهرا(س) وجود داشت یا امیرالمؤمنین(ع) نیز به دلیل جایگاه و ویژگی های شخصیتی خود در معرض چنین حساسیتی بودند؟ این حساسیت نسبت به امیرالمؤمنین(ع) نیز وجود داشت. البته ایشان علاوه بر اینکه داماد و پسرعموی پیامبر(ص) بودند، در آن زمان از برجسته ترین و شجاع ترین جنگاوران عرب و مسلمانان به شمار می رفتند. اگر بخواهیم از نظر قدرت رزمی و شجاعت مقایسه کنیم، امیرالمؤمنین(ع) در موقعیتی بسیار ممتاز قرار داشتند و با فاصله قابل توجهی از دیگران شناخته می شدند. ایشان صرفاً از نظر نیروی بدنی فردی نیرومند نبودند، بلکه در میدان جنگ نیز شخصیتی برجسته و جنگاوری کم نظیر بودند. نمونه های تاریخی متعددی از شجاعت و حضور ایشان در نبردها وجود دارد. برای مقایسه، حتی شخصیت شجاعی مانند جناب حمزه(ع) نیز با وجود شجاعت فراوان، از نظر ویژگی های رزمی و نوع حضور در میدان نبرد با امیرالمؤمنین(ع) تفاوت هایی داشت. امیرالمؤمنین(ع) در آن زمان جوان بودند و این ویژگی ها، در کنار جایگاه خانوادگی و نسبت ایشان با پیامبر(ص)، موجب می شد موقعیت اجتماعی بسیار برجسته ای داشته باشند. بنابراین، حساسیت نسبت به ایشان نیز در جامعه مدینه وجود داشت.
اگر بخواهیم موضوع را در چارچوبی گسترده تر بررسی کنیم، باید بگوییم این حساسیت فقط متوجه حضرت فاطمه زهرا(س) و امیرالمؤمنین(ع) نبود؛ بلکه شواهدی وجود دارد که نشان می دهد نسبت به مجموعه بنی هاشم نیز چنین حساسیت هایی وجود داشته است. این مسئله در حوادث بعدی بیشتر خود را نشان می دهد و برای فهم اتفاقات پس از رحلت پیامبر(ص) باید به آن توجه کرد.
انتهای پیام
{{name}}
{{content}}